Column
Ecosystemen en erfelijkheidsleer
8 november 2011
Mensen die mij een beetje kennen, weten dat ik het afgelopen jaar druk ben geweest met de afronding van een boek over de precisiemechatronica. Dat ligt inmiddels in de winkels, waardoor het nu lijkt alsof ik alle tijd van de wereld heb. Ik kan het schrijven van een boek aanbevelen aan mensen die problemen hebben met timemanagement. Het doet even pijn maar dan ... Het boek ademt mijn overtuiging dat vooruitgang in de techniek is gebaseerd op een helder inzicht in de onderliggende fysica. Samenvoegen van kant-en-klare bouwstenen tot een product, zoals zo veel gebeurt tegenwoordig, is in die zin geen fundamentele innovatie maar alleen een verder uitnutten van bestaande technologie.
In dat kader was de laatste week van oktober een bijzondere week in afsluiting van een periode met wonderbaarlijke ontdekkingen in de fysica rond neutrino’s. Jos Benschop van ASML sprak zijn intreerede uit als bijzonder hoogleraar industriële natuurkunde aan de Universiteit Twente. Zijn betoog was gericht op het belang van de natuurkunde voor de belangrijke industriële ontwikkelingen en de wederkerigheid daarvan, waarbij industrieel onderzoek bijdraagt aan de verdieping en uitnutting van de natuurkunde. Nu ken ik een andere ex-collega van ASML die stelt dat natuurkunde werktuigbouw wordt genoemd zodra het nuttig is, maar dat terzijde.
Natuurkundige kennis ligt zonder enige twijfel aan de basis van alle technologische ontwikkelingen en is onlosmakelijk verbonden met verbeteringen daarvan. Een tweede thema dat Jos aantipte, was het ontstaan van ecosystemen bestaande uit meerdere bedrijven en instellingen met een innovatiekracht die vergelijkbaar is met de output van de grote industriële laboratoria die ons zo veel hebben gebracht in de vorige eeuw. Ik heb op diverse plaatsen - onder meer in mijn boek - met enige heimwee het Natlab genoemd als een unieke verzamelplaats van talent dat door de sfeer en infrastructuur grootse dingen heeft voortgebracht, zoals de optische registratie en de wafersteppers waar ASML uit is ontstaan. Het is zeker een opbeurende gedachte dat nieuwe ecosystemen dit zouden kunnen vervangen, maar dan moet daar wel het totale traject van fundamentele fysica tot praktische realisatie in balans aanwezig zijn. Die noodzaak kan niet genoeg worden benadrukt.
Mijn zorg daarover werd nog verder aangewakkerd door een gesprek met een oud-collega van het Natlab die me heeft trachten uit te leggen dat neutrino’s per definitie niets met de einsteinse fysica te maken hebben omdat die is gebaseerd op het bestaan van golven (licht is een elektromagnetische golf of bestaat uit fotonen die zich als golfpakketjes gedragen). Golven ontstaan vanuit iets dat trilt en dat vereist een dipoollading die oscilleert of een roterende actie (spin). Een neutrino heeft geen van beide, waardoor een interactie tussen neutrino en licht niet mogelijk is. Een neutrino heeft dus ook geen relatie met de aan licht verbonden fysische wetten die alle waargenomen verschijnselen aan normale materie in een causaal verband samenbrengen. Zijn verhaal klonk voor een leek als ik heel logisch, maar het herinnerde me vooral aan het soort discussies waarover we in het Natlab filosofeerden en dat de inspiratie leverde voor grote innovaties.
Nu zie je iets dergelijks bij de ontwikkelingen rond grafeen. En inderdaad, dat is ontstaan op een universiteit waar André Geim in Nijmegen de tijd nam om over gekke dingen na te denken zonder te weten dat hij daar met zijn promovendus Konstantin Novoselov de Nobelprijs voor zou krijgen en waar nu de hele wereld op duikt om de potentiële waarde te verwezenlijken.
Het is dus altijd noodzakelijk om binnen de nieuw te ontwikkelen ecosystemen voldoende ruimte te creëren voor mensen als André om unieke ideeën te genereren waar niet direct het nut van zichtbaar is. Dat vereist vooral ook politieke visie over het gehele ecosysteem heen. Helaas lijkt de laatste tijd gezond verstand en visie in het darwinistische model van de politieke arena te worden uitge-Mendel-d.
